EKSPERT RADZI
W czerwcu doglebowa aplikacja makroskładników w zasadzie nie występuje, a wyjątek pod tym względem mogą stanowić użytki zielone. Warto jednak pamiętać o wsparciu roślin przez liście przynajmniej z kilku powodów. Kluczowa jest funkcja żywieniowa, a spodziewanym efektem będzie wzrost wydajności fotosyntezy – produkowanych będzie więcej asymilatów, które przetransportowane do organów generatywnych spowodują zwyżkę i poprawę jakości plonu. Dotyczy to nie tylko roślin świetnie rokujących. Może się także zdarzyć, że plantacja/łan cierpi z powodu utajonego niedoboru o czym nawet nie wiemy. Wtedy dolistna aplikacja składników okaże się dla rośliny zabiegiem „ratującym życie”. To nie wszystko. Rośliny dobrze zaopatrzone w siarkę, mikroelementy i krzem sprawniej odpowiedzą na stres biotyczny czyli związany z obecnością patogenu. Ponadto niektóre składniki pomogą w rozwoju korzeni stanowiąc inwestycję na przyszłość, gdy o przetrwaniu zadecydują akumulowane głębiej zasoby wody i niektórych składników mineralnych. Rozważmy więc kilka możliwych scenariuszy działania w konkretnych uprawach.
Zboża jare
W odniesieniu do zbóż ozimych, które w momencie publikacji wpisu kwitną lub są po kwitnieniu, dolistne stosowanie składników mineralnych ma już niewielkie znaczenie.
Inaczej sytuacja wygląda w łanach zbóż jarych. Okres od stadium języczka liścia flagowego (BBCH 39) do początku kwitnienia (BBCH 61) to ostatni moment na zastosowanie trzeciej dawki azotu w połączeniu z siarczanem magnezu i mikroelementami. W tym miejscu ważna uwaga – nie należy bać się późnej aplikacji miedzi. O ile stosowanie tego mikroelementu we wcześniejszych stadiach rozwojowych wiąże się z rozwojem korzeni w powiązaniu z efektywnym krzewieniem, to w okresie bezpośrednio poprzedzającym fazę nalewania ziarna deficyt miedzi powoduje ograniczony rozwój organów generatywnych, w tym znaczeniu, że następuję redukcja pięterek w wytworzonych wcześniej zawiązkach kłosów. Na rycinie 1 zamieszczono rolę nawożenia miedzią w kształtowaniu plonu i jakości ziarna w dwóch różnych doświadczeniach wykonanych w Polsce i na Węgrzech. Ponadto udowodniono wpływ miedzi na zdrowotność kłosów oraz stymulację przemieszczania asymilatów z górnych liści (zwłaszcza flagowego) do rozwijających się ziarniaków (ryc. 2).
Rycina 1. Wpływ dolistnego stosowania miedzi w dawce 500 g/ha na przerost plonu i zawartość glutenu (w punktach procentowych) w doświadczeniach z pszenicą ozimą wykonanych w Polsce (PL, plony niskie ~ 5,5 t/ha) i na Węgrzech (W, plony średnie ~ 7,5 t/ha); opracowano na podstawie badań publikowanych przez Potarzyckiego oraz Kalocsai i in. (2025).
Rycina 2. Wpływ miedzi na przemieszczanie azotu z organów wegetatywnych do kłosów w okresie po kwitnieniu; opracowano na podstawie badań UP w Poznaniu
W tym miejscu warto przypomnieć, że od tego jak długo będzie aktywny fotosyntetycznie (zielony) liść flagowy zależy długość okresu nalewania ziarna czyli masa 1000 ziarniaków i akumulacja białka (ryc. 3). Ta aktywność jest wypadkową wielu czynników (w tym odżywienia azotem i wspomnianą już miedzią), lecz z wieloletnich badań, które miałem przyjemność koordynować wynika, że kluczowa jest rola magnezu. Dlatego jeśli nie zrobiono tego wcześniej, krótko przed kwitnieniem należy zastosować 7-wodny siarczan magnezu w roztworze 5%.
Ryc. 3. Udział organów w kształtowaniu procesu nalewania ziarna (opracowanie: Potarzycki)
Burak cukrowy
Na wielu plantacjach buraka cukrowego pierwsze zabiegi mikroelementowe są już za nami. Zależnie od terminu siewu w pierwszej lub drugiej dekadzie czerwca następuje zwykle okres intensywnego zwierania rzędów. Pierwszym zaleceniem w tym okresie musi być zastosowanie siarczanu magnezu oraz nawozu z borem. Trzeba przypomnieć, że w warunkach deficytu wody następuje redukcja dopływu boru do powierzchni korzeni. W efekcie w strumieniu wody pobieranej przez rośliny jest mniej tego składnika, co z kolei wiąże się z większą akumulacją boru w ścianie komórkowej. Konsekwencjami są mniejsze ilość B transportowanego do organów nadziemnych i zaburzenia we wzroście najmłodszych liści. W stanowiskach ubogich w mikroelementy i/lub gdy nie stosowano obornika warto wprowadzić także miedź i mangan. Oba te składniki poza wpływem na ogólną wydajność fizjologiczną roślin przyczynią się także do zwiększenia odporności na patogeny, w tym chwościka. Dobrą rekomendacją jest zastosowanie krzemu, którego znaczenie jest wielokierunkowe, począwszy od zwiększenia stabilność chloroplastów(fotosynteza), poprzez wpływ na syntezę tkanek mechanicznych (liście są wyprostowane, sprawniej poddają się oddziaływaniu promieni słonecznych, a związki krzemu stanowią barierę dla patogenów), na wydzielaniu enzymów ochronnych w odpowiedzi na atak grzybów skończywszy. W ostatnich latach w Polsce wykonano wiele badań w tym zakresie. Jeden z przykładów zamieszczono na rycinie 4.
Ryc. 4. Wpływ trzykrotnej dolistnej aplikacji nawozu Ca-Si w burakach cukrowych. Badania wykonano w roku 2019 (źródło: Artyszak 2021)
Stosowanie krzemu i mikroelementów (B, Cu i Mn) solo lub w mieszaninie należy powtórzyć jeszcze na początku lipca celem poprawy gospodarki azotem i zmniejszenie presji patogenów atakujących liście. Kowalska i in. (2023) pisząc o antystresowym działaniu krzemu stwierdza: „..im większy jest czynnik stresu – np. susza – tym bardziej widoczne są efekty łagodzenia stresu (przez Si)…”.
Kukurydza
Od lat w nawożeniu kukurydzy stosowanie cynku jest standardem. Kilka tygodni temu napisał do mnie rolnik z Podkarpacia, który poszukując przyczyn spadku plonów kukurydzy doszedł do wniosku, że być może przyczyną jest zaniechanie nawożenia dolistnego, w powiązaniu z deficytem opadów. Warto więc przypomnieć jakie jest znaczenie cynku dla kukurydzy. W początkowym okresie wzrostu cynk przyczyniając się do syntezy auksyn powoduje intensywniejszy wzrost systemu korzeniowego. W dłuższej perspektywie oznacza to większą penetrację głębszych warstw gleby oraz międzyrzędzi i pewne uniezależnienie się od warunków meteorologicznych. Sprawne oddziaływanie kukurydzy na zasoby w międzyrzędziach to także pozyskanie dodatkowej puli składników mineralnych. Udowodniono, że od obecności cynku zależy szybkość akumulacji azotu przez kukurydzę, zwłaszcza w pierwszych tygodniach po aplikacji. Jest to o tyle istotne, że już w stadium 5-6 liści kształtowana jest pierwotna struktura kolby, która oczywiście może być modyfikowana w kolejnych stadiach rozwojowych. Jednak zdefiniowany początkowy potencjał kolby jest kluczowy dla przyszłego plonu. To jednak nie koniec „pracy cynku”. W okresie po kwitnieniu od stanu zaopatrzenia w cynk zależy aktywność anhydrazy węglanowej, która odpowiada za przebieg fotosyntezy. Jest to niezwykle ważne u odmian stay green (długo zielonych), ponieważ długotrwała synteza tak zwanych asymilatów powoduje wzrost masy ziarniaków praktycznie do końca wegetacji. Podsumowanie tych złożonych procesów współdziałania cynku z azotem przedstawia rycina 5. Praktycznym efektem stosowania nawozów cynkowych jest wzrost efektywności nośników azotu, co z kolei wiąże się z możliwością ograniczenia dawek nwozów azotowych.
Rycina 5. Plonotwórcze działanie cynku – schemat (opracowano na podstawie: Grzebisz, 2008)
Aplikację nawozów cynkowych (bez względu na formę chemiczną) należy wykonać najpóźniej w stadium 4-5 liści (BBCH 14 – 15), ze względu na podane wyżej informacje związane z kształtowaniem struktury plonu. Niedocenianym mikroelementem w kukurydzy jest żelazo, którego niedobory (chloroza młodych liści, jak na fotografii 1) obserwowane są coraz częściej. Skutkiem deficytu tego mikroelementu jest pierwotnie ograniczenie wzrostu organów nadziemnych, co ostatecznie prowadzi do zmniejszenia zaziarnienia kolb w związku z zaburzoną gospodarką azotem.
Fotografia 1. Roślina z niedoborem żelaza (fot. Potarzycki)
Bardzo obiecujące wyniki badań przedstawili Artyszak i in. (2025) w uprawie kukurydzy, w których autorzy udowodnili dodatnie działanie krzemu i wapnia na zdrowotność kukurydzy (tab. 1). Wszystkie zamieszczone wyniki istotnie różnią się statystycznie (kontrola versus nawóz Ca-S). W ten sposób potwierdzono prozdrowotne działanie obu składników (wapnia i krzemu).
Tabela 1. Wpływ stosowania nawozu dolistnego Ca-S w kukurydzy w stadium BBCH 14 – 15 na zdrowotność roślin w dwóch sezonach wegetacyjnych, % porażonych roślin (opracowano na podstawie Artyszak i in. 2025)
