STREFA WIEDZY

EKSPERT RADZI

Wartość rolnicza nawozów naturalnych i słomy

Współdziałanie nawozów mineralnych z innymi nośnikami składników, o którym była mowa w poprzednim wpisie, ciągle wywołuje sporo dyskusji. Powodem są zarówno ceny środków produkcji, jak i poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o realną wartość nawozową obornika, gnojowicy czy słomy. Nie będziemy się zajmować aspektem ekonomicznym, lecz skupimy się na kwestiach przyrodniczych. Skoro tak, to konieczne jest rozgraniczenie funkcji żywieniowych czyli działanie „tu i teraz” od budowanych w dłuższym przedziale czasu. Obie zależą od wielu zmiennych, z których nie wszystkie da się jednoznacznie zdefiniować. Dlatego konieczne są pewne uogólnienia. Wszystko po to, by bardziej świadomie stosować omawiane grupy nawozów.

Nawozy naturalne oraz słoma stanowią istotne źródło składników pokarmowych dla roślin, a jednocześnie odgrywają ważną rolę w utrzymaniu i kształtowaniu żyzności gleby. Ich znaczenie wykracza poza bezpośrednie dostarczanie azotu, fosforu, potasu, wapnia, magnezu i siarki. Wprowadzana do gleby materia organiczna uczestniczy w procesach przemian biochemicznych, wpływa na aktywność mikrobiologiczną, właściwości fizyczne i chemiczne gleby oraz bilans węgla organicznego. Obydwa aspekty są ze sobą ściśle powiązane, jednak nie są tożsame. Produkt bogaty w składniki pokarmowe nie musi charakteryzować się wysokim potencjałem tworzenia próchnicy. Z kolei materiały o dużej zawartości węgla organicznego mogą dostarczać stosunkowo niewielkich ilości składników mineralnych w krótkim okresie, ale mieć istotne znaczenie dla długoterminowego utrzymania żyzności gleby.

Już na wstępie możemy dokonać podziału na dwie grupy nośników z dominacją: (1) funkcji odżywczych oraz (2) próchnicotwórczych, z wszystkimi pozytywnymi konsekwencjami – tab. 1. Oddzielnym zagadnieniem jest szybkość działania, do czego wrócimy.

Tabela 1. Szybkość działania nawozów naturalnych i słomy – schemat ogólny

Nawozy naturalne – wartość żywieniowa

Obornik jest nawozem określanym w literaturze jako kompletny. Zawiera nie tylko pakiet składników głównych (NPK), lecz także pierwiastki drugoplanowe (Ca, Mg i S) oraz mikroelementy. Wynika to z faktu, że stanowi mieszaninę odchodów zwierzęcych i słomy. To dość oczywiste stwierdzenie ma jednak pewne ograniczenia, które trzeba rozpatrywać co najmniej w dwóch aspektach, takich jak:

  1. Skład odchodów zwierzęcych, który jest wypadkową wielu czynników, wśród których kluczowe są: system żywienia (skład paszy), a także wiek i użytkowanie zwierząt (dotyczy bydła mlecznego) oraz sposób przechowywania i aplikacji nawozu (potencjalne straty składników, zwłaszcza azotu);
  2. Akumulacja składników mineralnych w słomie, która zależy od jakość stanowiska, gatunku rośliny i bieżącego nawożenia odniesionego do plonu i stanu żywieniowego oraz stopień rozdrobnienia.
  3. Relacja słoma : odchody w nawozie

Obornik charakteryzuje się zwykle większym udziałem związków organicznych niż nawozy płynne. Z tego względu jego znaczenie nie ogranicza się do dostarczenia składników pokarmowych w pierwszym  roku po zastosowaniu. Istotna część składników może być uwalniana stopniowo w kolejnych sezonach wegetacyjnych.

Gnojowica stanowi mieszaninę odchodów i wody używanej dla zapewnienia higieny zwierząt. Oznacza to, że skład tego nawozu oprócz warunków związanych z żywieniem i użytkowaniem zwierząt, zależy także od szeroko pojętego systemu utrzymywania. Charakteryzuje się innym mechanizmem oddziaływania nawozowego niż obornik. Na przykład zawiera stosunkowo duży udział azotu amonowego, który po aplikacji może być bezpośrednio wykorzystywany przez rośliny lub podlegać przemianom mikrobiologicznym w glebie. W przypadku gnojowicy istotne znaczenie ma zatem jej wartość nawozowa w krótkim okresie. Jednocześnie należy uwzględnić ryzyko strat azotu, przede wszystkim w wyniku ulatniania amoniaku, szczególnie przy powierzchniowym stosowaniu nawozu w niekorzystnych warunkach pogodowych. W porównaniu z obornikiem gnojowica wnosi zwykle mniejszą ilość suchej masy organicznej w przeliczeniu na jednostkę dostarczonego azotu. Nie oznacza to jednak, że nie ma znaczenia dla bilansu materii organicznej. Jej wpływ zależy od ilości wprowadzanego węgla organicznego, częstotliwości aplikacji oraz intensywności mineralizacji.

Przejdźmy do szczegółów. W tabelach 2 i 3 przedstawiono przeciętne zakresy zawartości składników w oborniku i gnojowicy. W tym miejscu ważne zastrzeżenie – w praktyce zawartości składników mogą odbiegać od podanych zakresów z powodów, o których mowa wyżej. Szczególnie ważna jest gęstość gnojowicy, powiązana z utrzymywaniem higieny zwierząt. Zdarza się, że koncentracja poszczególnych pierwiastków jest o 50% większa w gnojowicy bydlęcej gęstej (>10% s.m.), w porównaniu z rzadką (około 6% s.m.), o rozcieńczonej nie wspominając (około 2% s.m.) – ryc. 1. W przypadku gnojowicy trzody chlewnej podawane w literaturze wartości krytyczne są mniejsze i wynoszą odpowiednio 8, 4 i 2 % w s.m.

Z tego powodu należałoby rekomendować producentom rolnym analizę chemiczną nawozu. Wiem jednak, że będzie to trudne ze względów organizacyjnych, może także ekonomicznych. Dlatego w obliczeniach najlepiej przyjąć średnie wartości z tabeli 2, unikając ekstremów.

Odnosząc się do składników głównych w oborniku należy podkreślić dużą koncentrację potasu (efekt obecności słomy) oraz względnie małą ilość fosforu. W gnojowicy relacje między składnikami są bardziej wyrównane, lecz warto zwrócić uwagę na większą podaż fosforu w gnojowicy bydlęcej, w porównaniu z pochodzącą od trzody chlewnej.

W przypadku składników drugoplanowych i mikroelementów rozrzut wartości podawanych w różnych opracowaniach jest jeszcze większy niż dla NPK. Stąd w tabeli 3 podano tylko uśrednione wartości opracowane na podstawie wielu pozycji literaturowych, polskich i zagranicznych. W porównaniu z gnojowicą warto zwrócić uwagę na obornik jako znaczące źródło magnezu oraz manganu, cynku i żelaza.

Tabela 2. Zawartość składników pierwszoplanowych w nawozach naturalnych (opracowano na podstawie danych różnych autorów), kg/t

Tabela 3. Zawartość składników drugoplanowych i mikroelementów w nawozach naturalnych (opracowano na podstawie danych różnych autorów)

Rycina 1. Ilość składników pierwszoplanowych wprowadzonych z gnojowicą bydlęcą stosowaną w dawce 30 m3/ha; G – gnojowca gęsta (10% s.m.); Rz – gnojowica rzadka (6% s.m.); R – gnojowica rozcieńczona (2% s.m.); źródło: Potarzycki, 2022

Świadoma aplikacja nawozów naturalnych, oparta o realną ocenę stanowiska i wartości nawozowej, pozwala na ograniczenie stosowania nawozów mineralnych. Tylko w skrajnych przypadkach może to być rezygnacja. Jest to niezwykle ważne w warunkach intensywnej produkcji, której celem jest realizacja potencjału plonotwórczego danego gatunku. Wspominam o tym nie bez przyczyny, ponieważ z moich rozmów ze studentami i doświadczonymi producentami rolnymi wynika pokusa do całkowitej rezygnacji z nawozów mineralnych. W tabeli 4 zaprezentowano przykład obliczenia dawek fosforu i potasu w kukurydzy nawożonej gnojowicą bydlęcą.

Tabela 4. Przybliżone dawki fosforu i potasu w kukurydzy, podane w kg/t zakładanego plonu ziarna, zależnie od zasobności gleby oraz aplikacji gnojowicy bydlęcej w dawce 30 m3/ha; źródło: Potarzycki, 2022

* druga wartość dotyczy stosowania gnojowicy

Słoma – wartość żywieniowa

W porównaniu z nawozami naturalnymi zawartości składników mineralnych w słomie danego gatunku są bardziej stabilne. Nie oznacza to jednak, że nie zależą od jakości stanowiska, stosowanego nawożenia i wielkości uzyskanego plonu. Spośród makroskładników najsilniej zależny od warunków agrochemicznych jest potas. Należy pamiętać o zjawisku rozcieńczenia pierwiastka w określonej biomasie. Działa to najczęściej tak: im większy plon słomy, tym mniejsza koncentracja składnika. Z tego powodu analiza materiału roślinnego po zbiorze może niekiedy prowadzić do błędnych wniosków. Możemy niewłaściwie wyliczyć ilość wprowadzonego do gleby składnika, zakładając mniejszą zawartość w suchej masie, bez oceny wielkości biomasy. Tymczasem mniejsza koncentracja, przy wysokim plonie słomy, to przecież ostatecznie większa podaż. W tabelach 5 i 6 przedstawiono średnia zawartości składników w słomie pszenicy, rzepaku i kukurydzy. Zwykle najbogatsza w składniki NPK jest słoma kukurydziana, najuboższa pszenna, a największy rozrzut wartości występuje dla potasu. Wśród składników drugoplanowych należy wyeksponować dużą akumulację wapnia w słomie rzepakowej i spory zasób magnezu w słomie z kukurydzy. Niezależnie od gatunku plon uboczny zawiera względnie dużo manganu i żelaza, a w odniesieniu do rzepaku warto zwrócić uwagę na bor. W tym miejscu jednak konieczna jest uwaga, że akumulacja boru w słomie rzepakowej jest wypadkową ilości zabiegów nawożenia tym mikroelementem, ponieważ sam fakt aplikacji boru w rzepaku musi być standardem.

Tabela 5. Zawartość składników pierwszoplanowych w słomie (opracowano na podstawie danych różnych autorów), kg/t s.m.

Tabela 6. Zawartość składników drugoplanowych i mikroelementów w słomie (opracowano na podstawie danych różnych autorów)

Formy chemiczne czyli szybkość działania

Ocena składu chemicznego omawianych dzisiaj nawozów jest ważna, lecz musi być rozważana w powiązaniu z szybkością uwalniania danego pierwiastka do roztworu glebowego. Należy przyjąć ogólną zasadę, że zwykle wykorzystanie składników z nawozów naturalnych i słomy może być podobne jak w przypadku nośników mineralnych, lecz rozłożone w czasie.

Spośród omawianych dzisiaj nawozów najszybsze działanie wykazuje gnojowica. Nie jest to tylko kwestia płynnej konsystencji, lecz także form chemicznych, w których znajdują się składniki w tym nawozie. Z danych literaturowych wynika, że do 60% azotu gnojowicy to formy mineralne. Z tego w gnojowicy świńskiej 60-80% puli, a w bydlęcej 40-50%, stanowi azot amonowy. Taka formulacja to z jednej strony duże prawdopodobieństwo ulatniania form amonowych do atmosfery, z drugiej przy odpowiednim systemie aplikacji dostarczamy do gleby azot bardzo dobrze wiązany z fazą stałą gleby. W efekcie kationy amonowe (lub aniony azotanowe po nitryfikacji) mogą być wykorzystane nie tylko krótko po nawożeniu, ale także po kilku tygodniach. Specyfika gnojowicy dotyczy także fosforu. Badania wykonane przed wielu laty w Holandii pokazują, że około 85% fosforu w tym nawozie znajduje się w formach mineralnych, z których ponad 50% wykazuje rozpuszczalność w wodzie. Jest to więc fosfor szybkodziałający. Nie zmienia to faktu, że analogicznie jak ma to miejsce po wprowadzeniu do gleby klasycznych nawozów mineralnych, fosfor z gnojowicy podlega takim samym regułom (uwstecznianie, sorpcja, transformacja mikrobiologiczna). W badaniach wykonanych na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu wykazano, że w glebie nawożonej systematycznie gnojowicą efektem zastosowania startowej ilości fosforu mineralnego było uruchomienie się fosforu glebowego, zakumulowanego w przeszłości. Był to impuls do zwiększenie aktywności mikroorganizmów odpowiedzialnych za przemiany tego składnika.

Udostępnianie wspomnianych składników z obornika, zależy od stopnia przefermentowania nawozu, lecz tempo uwalniania określonych jonów jest dużo mniejsze niż z gnojowicy. W przypadku azotu dostępność jest uzależniona od udziału form amonowej i organicznej, temperatury, wilgotności gleby, aktywności mikroorganizmów oraz sposobu aplikacji nawozu. Udział azotu mineralnego w całej puli wynosi 20 – 25%, z zastrzeżeniem, że azot amidowy obornika (taki jak w moczniku) wliczany jest w poczet związków organicznych. Dlatego uwalnianie kationów NH4+ z obornika (pierwszy produkt mineralizacji azotu organicznego) jest rozłożone w czasie. Fosfor występuje w oborniku zarówno w formach mineralnych, jak i organicznych a relacja między tymi źródłami jest różna, zależnie od ilości użytej słomy. Uogólniając można przyjąć, że zawartość form mineralnych wynosi 50 – 60%, z czego nieco ponad połowa dobrze rozpuszcza się w wodzie. Potas jest składnikiem stosunkowo szybko dostęp­nym, a jego działanie nawozowe jest zbliżone do działania potasu z nawozów mineralnych.

Zwykle przyjmuje się, że łączne wykorzystanie azotu z obornika i słomy wynosi około 55-60% (w pierwszym roku 30%), fosforu 30-40 (w pierwszym roku 20%) i potasu 70-80% (w pierwszym roku około 60%). Jak zaznaczono wcześniej w przypadku gnojowicy relacje te będą przesunięte w kierunku większego wykorzystania w pierwszym roku.

W tabelach 7 i 8 dokonano podsumowania zagadnień związanych z szybkością działania składników żywieniowych, przyjmując następujące kryteria:

  • bardzo szybkie – dostępność w ciągu kilku dni do kilku tygodni
  • szybkie – zwykle kilka tygodni
  • umiarkowane – kilka tygodni do kilku miesięcy
  • powolne – kilka miesięcy i dłużej

Tabela 7. Porównanie szybkości działania makroskładników z nawozów naturalnych i słomy

Tabela 8. Porównanie szybkości działania mikroelementów z nawozów naturalnych i słomy

Zamieszczone dane są oceną agronomiczną, a nie bezpośrednio zmierzonymi czasami uwalniania. Szczególnie w przypadku mikroelementów ich dostępność zależy od pH gleby, zawartości materii organicznej, warunków redoks i aktywności mikroorganizmów.

Wartość próchnicotwórcza

Ważną funkcją nawozów naturalnych i resztek pożniwnych jest dostarczanie do gleby węgla organicznego, którego związki stanowią podstawowy substrat procesów prowadzących do powstawania i stabilizacji glebowej materii organicznej.

Obornik zawiera już częściowo przetworzoną materię organiczną. W czasie przechowywania zachodzą procesy rozkładu, w wyniku których część łatwo rozkładalnych związków zostaje przekształcona, a część węgla ulega stratom, głównie w postaci CO₂. Pozostała materia organiczna może być bardziej zaawansowana w procesie rozkładu niż świeża słoma. Z kolei słoma dostarcza dużej ilości węgla organicznego, ale charakteryzuje się zróżnicowaną podatnością na rozkład. W pierwszej kolejności rozkładane są związki łatwo dostępne, a następnie celuloza, hemicelulozy i bardziej odporne składniki strukturalne, na przykład ligniny. Efekt zależy od ilości wprowadzonego węgla (też azotu), warunków glebowych i klimatycznych oraz sposobu użytkowania gleby.

Materia organiczna dostarczana wraz z nawozami naturalnymi i słomą stanowi źródło energii dla różnych grup mikroorganizmów glebowych. W ten sposób kształtowana jest aktywność enzymatyczna gleby powiązana z intensywnością mineralizacji, wtórną syntezą kwasów próchnicznych oraz ogólnie pojętym obiegiem składników pokarmowych. Warto przypomnieć, że słoma, ze względu na szeroki stosunek C:N, może powodować silniejszą immobilizację azotu mineralnego w początkowym okresie rozkładu czyli przejściowe wiązanie w biomasie mikroorganizmów.

Skutkiem syntezy kwasów próchnicznych jest kontrola właściwości fizycznych (struktura gleby, pojemność wodna), chemicznych (wiązanie/sorpcja składników i ich przyswajalność) oraz biologicznych (aktywność bakterii glebowych).

W przypadku gnojowicy efekt związany z syntezą próchnicy jest niewielki, choć w wielu badaniach wieloletnich udokumentowany. Nawóz ten należy rozpatrywać jako:

  • źródło składników mineralnych i związków węgla łatwo podlegającym mineralizacji;
  • stymulant życia biologicznego gleby, w tym także źródło bakterii kształtujących obieg pierwiastków świeżo dodanych i (co ważne) z zasobów glebowych akumulowanych w przeszłości

W odniesieniu do nawozów naturalnych i organicznych w niektórych opracowaniach podawane są wartości tzw. współczynnika humifikacji (H), wyrażonego w %. Mówiąc najprościej – współczynnik humifikacji określa jaka część materii organicznej wprowadzonej do gleby pozostaje w postaci materii organicznej, po przyjętym okresie rozkładu i przemian biologicznych. W badaniach porównawczych istotne jest określenie czasu. Muszą być to jednak eksperymenty wieloletnie. Rycina 2, przygotowana w oparciu o przegląd literatury, przedstawia wydajność suchej masy (po odrzuceniu wody) poszczególnych komponentów w procesie konwertowania przez glebę w stały humus.

Rycina 2. Wizualizacja potencjału humifikacji różnych nawozów (opracowanie Potarzycki, na podstawie danych literaturowych)

updateData dodania: 9 listopada 2026